De dolende toeschouwer

Wij zijn tegenwoordig bezeten door kruiswoordraadsels. Geen enkele krant, tijdschrift of blaadje is nog veilig voor ons. De kruiswoordpuzzel wordt er onverbiddelijk uitgescheurd. De puzzels verkorten zelfs onze nachtrust. De drang een puzzel volledig af te maken, is onweerstaanbaar. We kunnen deze plotse opwelling niet verklaren. Midlifecrisis? Een behoefte aan consolidering van onze passieve kennis? Gebrek aan erkenning van onze wetenschap en ervaring? Een eruptie van mijn kwisverleden? In ieder geval, we amuseren ons. Beter dan teevee kijken en we steken er nog iets van op, wat dan weer bij een volgend raadsel van pas komt.

Vlekkenwater is tri, kunsttaal is Ido en de dochter van Cadmus heet Ino. We kennen ondertussen al drie geliefden van de Griekse oppergod Zeus: Io, Hera en Leda. Een lansier is een ulaan en een ander woord voor Vlaamse gaai is meerkol. Een Europeaan van drie letters is meestal een Ier, maar kan ook een Let of Est zijn, moest ik deze week vaststellen. En zo kan ik tot morgenvroeg doorgaan.

Wanneer een kruiswoordsamensteller met rare drieletterwoordcombinaties wordt geconfronteerd die hij moet opvullen, neemt hij snel zijn toevlucht tot bijbelse namen en mythologische figuren. Ongewone vierletterwoorden zijn doorgaans namen van Duitse en Spaanse rivieren. Namen van bomen, bergen, vulkanen en rare vissen zijn ook niet ongewoon. Ons inzicht verhogen doen ze niet echt, we bekijken deze termen enkel in verhouding tot hun plaats in andere termen die we willen vinden.

We spreken ons taalgevoel aan en we gebruiken een puzzelwoordenboek. Als controlemiddel ligt een tweedelig encyclopedisch woordenboek binnen handbereik. Een bijkomend spelletje binnen de meeste kruiswoordpuzzels is het raden van een sleutelwoord. Ik vind dit plezant. De letters staan altijd in de juiste volgorde en ik raad altijd het sleutelwoord voor het kruiswoordraadsel volledig af is. De geraden ontbrekende letters van het sleutelwoord plaats ik dan in de puzzel. Het sleutelwoord wordt dikwijls bij wedstrijden gevraagd, zoals bijvoorbeeld de Knack Crack. Ik vond al woorden als verkiezingen, staaldraad, cultuurgeschiedenis, schoolagenda of afwasborstel.

Een leuke variant zijn de anagrammen. Ze starten bijvoorbeeld met 4 letters: (luizenei) = neet. Het volgende te raden woord bestaat uit 5 letters en is samengesteld uit het voorgaande woord van 4 letters: (interest) = rente. Het volgende woord van 6 letters heeft dan weer de 5 vorige letters: (welig groeien) = tieren. Fijn taalspelletje.

Zelf kruiswoordraadsels maken, is heel moeilijk. Ik kocht voor 4,99 euro de "Verschuyl Puzzelspel-cd-rom". Naast de ontelbare raadsels en de handige woordzoeker, geeft het hoesje ook aan dat men zelf puzzels kan samenstellen. Die laatste functie is compleet waardeloos.
Dan maar mijn toevlucht tot het internet gezocht. Ik downloadde twee Engelstalige programmaatjes: ‘Crossword Express’ en ‘EclipseCrossword’ (te vinden via Google). Beide tooltjes bieden de gelegenheid op basis van een eigen woordenschat zelf puzzels samen te stellen. Het eerste programmaatje doet dit aan de hand van een gekozen voorbeeldrooster. Het tweede programma stelt zelf een rooster samen. Het kan een ontspannende bezigheid zijn, een raadsel maken met bijvoorbeeld enkel namen van bieren, cafés of de collega’s op het werk. Het is heel verleidelijk de pikante toer op te gaan. Nu begrijp ik waarom in een kruiswoordraadsel zoveel korte, abstracte woordjes staan. Ze vormen een bindmiddel tussen de grote termen. Anders wordt het rooster van de puzzel te lang uitgerekt (‘EclipseCrossword’) of is het onmogelijk een vastgesteld rooster volledig op te vullen (‘Crossword Express’).
Nog veel puzzelplezier.